Samband íslenskra sveitarfélaga rekur skrifstofu í Brussel. Á henni er einn starfsmaður, Anna Margrét Guðjónsdóttir. Tilgangurinn með starfinu er að fylgjast með byggðamálum hjá ESB og gæta hagsmuna sveitarfélaga. Anna Margrét telur að um 2/3 af löggjöf og reglum sem varða sveitarfélög á Íslandi komi frá ESB, t.d. allt sem varðar sorphirðu, heilbrigðiseftirlit, fráveitur, innkaupamál o.fl.

Anna Margrét telur engan vafa að sveitarfélög væru betur sett innan ESB. "Já, það er ekki vafi í mínum huga. Þau eru nánast inni í sambandinu hvað varðar lög og reglugerðir en hafa lítil áhrif og missa af byggðastyrkjunum. Þá skiptir það sveitarfélögin verulegu máli að vera hluti af stærri heild, þ.e. að vera viðurkennd sem virkir þátttakendur meðal sveitarfélaga í Evrópu. Það styrkir þau í daglegu starfi. Einfalda myndin er þessi."

Stærstur hluti til Austur-Evrópu

Rúmlega þriðjungur af fjárlögum Evrópusambandsins, 347 milljarðar evra, rennur til byggðamála af einhverju tagi. Meirihlutinn eða hátt í 80% fer til fátækustu ríkja sambandsins í Austur-Evrópu.

Þessi háu fjárframlög til byggðastefnu eru til marks um þá miklu áherslu sem ESB leggur á þennan málaflokk. Segja má að byggðastefnunni sé ætlað að vera til mótvægis við það meginmarkmið ESB sem er að opna og stækka markaði. Byggðastefnunni er ætlað að jafna efnahagslega stöðu svæða innan ESB og vega upp á móti neikvæðum afleiðingum markaðsvæðingar, ekki bara af völdum innri markaðar ESB heldur fleiri þátta. Undanfarin ár hefur þannig verið lögð áhersla á að nota byggðasjóði ESB til að styrkja samkeppnishæfni svæða og auka samstarf þeirra á milli. Það er ekki bara á Íslandi sem fólk flytur úr sveitum í borgir og bæi.

Hafa verður í huga að framlög úr byggðasjóðum ESB koma til viðbótar þeim framlögum sem ríkin sjálf leggja til byggðamála en það er misjafnt frá einu ríki til annars hversu hátt mótframlagið þarf að vera eða frá 15% upp í 50%. Þá er sömuleiðis mikilvægt að hafa í huga að framlögin úr sjóðunum fara eftir aðstæðum á tilteknum svæðum innan aðildarríkjanna, ríkið er ekki mælikvarðinn heldur svæðin eða héruð.

Þrjú meginmarkmið

Byggðasjóðir ESB eru margir og of flókið yrði að telja þá alla upp hér. Mikilvægara er að líta á hvaða skilyrði eru fyrir framlögum úr sjóðunum.

Framlögin byggjast á þremur meginmarkmiðum byggðastefnunnar. Fyrsta markmiðið snýst um að auka samleitni, þ.e. bæta stöðu fátækari svæða. Til að falla undir þetta markmið þarf verg landsframleiðsla á viðkomandi svæði að vera minni en sem nemur 75% af af vergri landsframleiðslu, að meðaltali á mann, innan ESB.. Önnur svæði, þarsem verg landsframleiðsla er heldur meiri, en þó minni en að meðaltali innan ESB, falla einnig undir þetta markmið byggðastefnunnar. Ísland eða hlutar þessu féllu tæpast í þennan flokk en að mati Önnu Margrétar Guðjónsdóttur, sem starfar fyrir Samband íslenskra sveitarfélaga í Brussel, er það þó ekki óhugsandi. Til þess yrði þó að breyta svokölluðu byggðakorti fyrir Ísland. Í dag eru tvö byggðasvæði skilgreind á Íslandi, annars vegar höfuðborgarsvæðið og hins vegar landsbyggðin. "Það er mikill munur á Vestfjörðum og Suðurnesjum," bendir Anna Margrét á. Upplýsingar um hvort þetta væri mögulegt og hvort t.d. Vestfirðir myndu falla undir þetta markmið liggja ekki fyrir, að sögn Önnu Margrétar. Niðurstaðan myndi þar að auki aðeins ráðast í aðildarviðræðum. Fyrsta skrefið er að safna ítarlegum upplýsingum um svæðin og móta samningsmarkmiðin í framhaldi af því. Meðal þess sem ESB horfir til er verg landsframleiðsla, atvinnuleysi, menntunarstig, íbúafjöldi, þéttleiki byggðar o.fl.

Skrifstofustjóri fagdeildar ESB sem fjallar um byggðamál, Dirk Ahner, taldi þetta á hinn bóginn ólíklegt. Auk þess verður að hafa í huga að þó tiltekin svæði í Wales og á S-Ítalíu falli undir samleitnismarkmiðið, þá falla engin svæði í Svíþjóð eða Finnlandi undir þetta markmið. Þar að auki er landsframleiðsla á Íslandi enn töluvert hærri en meðaltal ESB.

Framlög til byggðamála myndu aukast

Hin markmið byggðastefnunnar eru annars vegar að auka samkeppnishæfni svæða og vinnumarkaðsmál og hins vegar að auka samstarf svæða. Svæði sem ekki falla undir fyrsta markmiðið gætu fengið styrki úr þessum sjóðum, þ.m.t. Ísland. Anna Margrét segir að íslensk stjórnvöld hafi mun minna velt fyrir sér áhrifum ESB-aðildar á byggðamál en t.d. sjávarútvegs- og landbúnaðarmál og því séu upplýsingar um þauaf skornum skammti. Það sé hins vegar ljóst, og það ræður hún m.a. af reynslu annarra ríkja, s.s. Skotlands og Finnlands, að framlög til byggðamála myndu aukast verulega með inngöngu í sambandið. Það væri þó mikilvægara að með inngöngu í sambandið fengju Íslendingar aðgang að öflugu tengslaneti og þekkingu en hvoru tveggja skiptir miklu máli, ekki síst á samdráttartímum.

Hugsanlegt að skipta í þrjú héruð eða svæði

Í gagnagrunni ESB er hverju aðildarríki deilt upp í stigskipt lög m.a. til að auðvelda samanburð. Íflestum tilvikum skiptast ríkin í þrjú lög, þ.e. landið í heild, héruð og loks sveitarfélög. Millilagið, þ.e. héruðin, er lagt til grundvallar byggðastefnu og úthlutun byggðastyrkja. Að sögn Önnu Margrétar skiptir miklu máli að vera búin að skilgreina héruð í landinu ef til aðildarviðræðna kemur. Hægt er að fylgja fordæmi Finna í þessum efnum og skilgreina óformlegt héraðsstig. Hér á landi gætu héruðin verið tvö þ.e. höfuðborgarsvæði og landsbyggð eða jafnvel þrjú, þ.e. höfuðborgarsvæðið og tvö landsbyggðarhéruð. Samkvæmt núgildandi byggðakorti væri landinu ekki skipt upp á millistiginu og gætu sveitarfélögin því orðið af verulegum styrkjum ef því er ekki breytt. Hugsanlegt væri að sameina landshlutasamtök sveitarfélaga til að ná fram þessu markmiði.

Hugsanleg framlög til byggðamála á Íslandi frá ESB hafa ekki verið reiknuð út frá árinu 2003 en síðan þá hefur stefnan og aðstæður breyst mjög með inngöngu 12 nýrra aðildarríkja. Utanríkisráðherra hefur skipað nefnd sem er ætlað að kanna áhrif af byggðastefnu ESB hér á landi og er fyrsti fundur hennar er á föstudaginn. Þá eru Anna Margrét o.fl. að vinna að samantekt fyrir stjórn Sambands íslenskra sveitarfélaga um hugsanleg áhrif á sveitarfélögin í landinu af inngöngu í sambandið.